Była pierwszą konstytucją w Europie i drugą, po konstytucji Stanów Zjednoczonych, na świecie. Wprowadziła w Polsce nowoczesny, jak na tamte czasy ustrój polityczny, w tym podział władzy na: wykonawczą, ustawodawczą i sądowniczą oraz wolność wyznania i dwuizbowy parlament.
Konstytucja 3 maja została uchwalona przez Sejm Czteroletni, zwany też Wielkim, który zebrał się w 1788 roku i trzy lata później, w 1791 roku, nadal obradował.
Przez pierwsze lata obrad w Sejmie ścierały się między sobą obóz reformatorski, stronnictwo magnackie oraz stronnictwo królewskie, ze Stanisławem Augustem Poniatowskim na czele. Ogromny wpływ na obradujących miały też wypadki Rewolucji Francuskiej, która wybuchła w 1789 roku.
Dzięki powołaniu nowych posłów, w większości ludzi młodych i nastawionych proreformatorsko, w grudniu 1790 r. przewagę w Sejmie zdobył obóz zwolenników zmian. Wiosną 1791 r. reformatorzy ostatecznie zwyciężyli: wykorzystując nieobecność niektórych deputowanych – konserwatystów, którzy nie wrócili do Warszawy ze świątecznej przerwie, po wielu godzinach burzliwych obrad, 3 maja 1791 r., przegłosowali tekst Konstytucji. Król Stanisław August, jeden z współautorów jej zapisów, bezzwłocznie ją podpisał.
Zapisy Konstytucji 3 Maja dokonały zasadniczej zmiany zmurszałego ustroju politycznego Rzeczypospolitej. Wprowadzały, zgodnie z duchem oświecenia, podział władzy na wykonawczą, ustawodawczą i sądowniczą oraz wolność wyznania, chociaż religią panującą pozostawał katolicyzm. Polska stawała się monarchią parlamentarną, zniesione zostały elekcje, na których wybierano króla, a tron stawał się dziedziczny. Konstytucja znosiła też liberum veto, a wprowadzała głosowanie większością głosów. Tak od tej pory miały zapadać uchwały w Sejmie. Władzę wykonawczą miał sprawować król,lecz w obawie przed despotycznymi zapędami monarchy nad decyzjami króla miała czuwać Straż Praw, w skład której wchodził prymas oraz pięciu ministrów.
Konstytucja likwidowała również odrębność Litwy i zapowiadała utworzenie jednolitych instytucji dla obu krajów, a więc wspólny rząd, skarb oraz wojsko. Ustawa zasadnicza łączyła w sobie wiele cech ustroju nowożytnego z wpływami polskiej tradycji parlamentarnej, co widać w szerokich kompetencjach Sejmu, zapisanych w tekście konstytucji trzeciomajowej. Polska konstytucja była drugim takim aktem na świecie, po konstytucji Stanów Zjednoczonych.
W 1919 roku Sejm uchwalił 3 maja za świętem narodowym. Obchodzono je aż do wybuchu wojny, a po jej zakończeniu świętowano 3 maja w 1946 roku – ale były to już ostatnie państwowe obchody. W styczniu 1951 roku PRL-owskie władze zniosły to święto. Przywrócono je już w III RP – 6 kwietnia 1990 roku.
Źródło: platforma.org za Historia Polski, t.II 1764-1864, PAN, Konstytucja 3 Maja – reprodukcja fot. obrazu Jana Matejki (1838–1893), Muzeum Narodowe/Wikimedia Commons/domena publiczna
← Wszystkie aktualności